Grave of the Fireflies

[Mrs.Mèo Ú]

Grave of the Fireflies

Đạo diễn Isao Takahata

Sản xuất Toru Hara

Viết bởi
Tiểu thuyết:
Akiyuki Nosaka
Kịch bản phim:
Isao Takahata

Diễn viên Tsutomu Tatumi
Ayano Shiraishi
Yoshiko Shinohara
Akemi Yamaguchi

Quay phim Nobuo Koyama

Dựng phim Seyama Takeshi

Phân loại bởi Toho (Japan)
Central Park Media (U.S. formerly)
AEsir Holdings (U.S. current)

Ngày phát hành 16/4/1988 (Nhật Bản)

Độ dài 88 phút

Quốc gia Nhật Bản

Ngôn ngữ tiếng Nhật

Grave of the Fireflies (火垂るの墓, Hotaru no Haka) là phim hoạt hình được Isao Takahata viết kịch bản và đạo diễn, sản xuất năm 1988. Đây là bộ phim đầu tiên được sản xuất bởi Shinchosha, thuê hãng phim hoạt hình Ghibli để tạo hình cho bộ phim. Bộ phim được phỏng theo cuốn tiểu thuyết mang tính tự truyện cùng tên của Akiyuki Nosaka, như là một lời xin lỗi đến em gái của tác giả.

Những viên kẹo Sakuma

Roger Ebert xem bộ phim này là một trong những bộ phim phản chiến mạnh mẽ nhất đã được thực hiện. Nhà nghiên cứu lịch sử phim hoạt hình Ernest Rister so sánh bộ phim với Schindler's List của Steven Spielberg và nói “ Đây là bộ phim hoạt hình nhân bản nhất mà tôi đã từng được xem.”

Nội dung

Được đặt trong bối cảnh giai đoạn cuối của Chiến tranh thế giới 2 ở Nhật Bản, bộ phim kể lại câu chuyện về tình anh em của hai đứa trẻ mồ côi Seita và em gái của cậu Setsuko. Hai anh em mất mẹ sau cuộc thả bom dữ dội của không quân Mỹ vào thành phố Kobe trong khi cha đang chiến đấu cho Hải quân hoàng gia Nhật và buộc phải cố gắng sống sót trong sự lan rộng của nạn đói và sự nhẫn tâm của những người xung quanh, thậm chí cả người cùng gia đình.

Bộ phim bắt đầu ở nhà ga Sannomiya và miêu tả Seita, quần áo rách rưới và đang chết dần bởi thiếu ăn. Một người lao công đến, lục đồ của cậu, và tìm thấy một hộp kẹo chứa toàn tro và xương. Người đó ném nó đi và từ đó hiện lên linh hồn của Setsuko, Seita và rất nhiều đom đóm. Linh hồn của Seita tiếp tục thuật lại câu chuyện thời kì Nhật Bản vào cuối chiến tranh thế giới II, trong cuộc thả bom vào Kobe. Setsuko và Seita, hai anh em, ở lại để bảo vệ ngôi nhà còn đồ đạc, cùng với mẹ của chúng, bị mắc căn bệnh đau tim, chuyển đến một hầm trú bom. Khu vực của họ bị ném bom và mặc dù hai anh em bình an vô sự nhưng mẹ của chúng bị trúng bom và chết vì bỏng. Không có nơi nào khác để đến, Setsuko và Seita chuyển đến ở với bà dì, người đã đồng ý cho chúng ở lại nhưng thuyết phục Seita bán những bộ kimono của mẹ chúng để lấy gạo. Trong khi sống với những người họ hàng, Seita đi thu hồi lại những hàng dự trữ bị chôn dưới đất trước cuộc thả bom. Cậu đưa tất cả cho bà dì, nhưng giấu một hộp kẹo hoa quả mà hộp kẹo đó sẽ trở thành một hình tượng lặp đi lặp lại xuyên suốt bộ phim. Bà dì tiếp tục cung cấp đồ ăn và nơi ở cho chúng nhưng họ từ từ hết gạo và thức ăn, bà đột ngột trở nên lạnh lùng và bực tức. Trong một bữa sáng, bà nhận xét công khai về việc chúng không làm gì để xứng đáng với thức ăn bà nấu cho hoặc giúp đỡ công việc nhà và tỏ ý không muốn tiếp tục giữ chúng ở lại nhà nữa.

Cuối cùng Seita và Setsuko quyết định rời đi và chuyển đến một hầm trú bom bị bỏ hoang. Sự lạc quan vui sống lúc ban đầu dần dần chuyển thành u ám khi chúng hết gạo, và Seita buộc phải ăn trộm hoa màu của những người nông dân giữa những cuộc tập kích trên không. Khi cậu bị bắt vì ăn trộm đường, cậu nhận ra sự tuyệt vọng của bản thân và mang Setsuko đang bị ốm rất nặng đến bác sĩ, ông đã nói cho cậu rằng Setsuko đang bị thiếu ăn nhưng không đưa ra lời khuyên hay đề nghị giúp đỡ nào cả. Trong cơn hoảng loạn, Seita rút toàn bộ số tiền còn lại trong tài khoản của mẹ nhưng khi ở ngân hàng cậu phát hiện ra sự đầu hàng vô điều kiện của Nhật Bản đối với quân Đồng Minh và rất có thể bố cậu đã chết. Cậu trở lại hầm trú ẩn với rất nhiều thức ăn và phát hiện ra Setsuko đang hấp hối và bị ảo giác, mút những viên bi như thể chúng là những viên kẹo hoa quả. Setsuko mời Seita ‘cơm nắm’ thực chất chỉ là những cục đất. Seita đưa cô bé một miếng dưa hấu và nhanh chóng nấu thức ăn, nhưng cô bé ‘không hề tỉnh dậy nữa’. Seita sử dụng những đồ tiếp tế cho cậu bởi một người nông dân để hỏa thiêu cô bé và cho một vài nắm tro của cô bé vào hộp kẹo mà cậu luôn mang theo người với tấm ảnh của cha cho đến lúc chết ở nhà ga vào ngày 21 tháng 9 năm 1945.

Cuối phim, linh hồn của Seita và Setsuko hiện lên, đã không còn rách rưới và hốc hác mà tươm tất và khỏe mạnh, ngồi cạnh nhau cùng nhìn xuống thành phố Kobe hiện đại.

Nguồn gốc kịch bản phim và ý nghĩa

Kịch bản phim được dựa theo cuốn tiểu thuyết mang tính tự truyện cùng tên của Nosaka, ông đã mất một người em gái vì thiếu ăn vào giai đoạn chiến tranh năm 1945 ở Nhật Bản. Ông luôn cho rằng mình phải chịu trách nhiệm về cái chết đó và ông viết cuốn tiểu thuyết như để đền bù cho em gái mình và cũng để giúp ông chấp nhận bi kịch của quá khứ.

Bởi vì bộ phim có nhiều hình vẽ và sự mô tả rất xúc động những hậu quả khủng khiếp của chiến tranh đối với xã hội và từng cá nhân trong đó, nhiều nhà phê bình đã coi Grave of the Fireflies là một bộ phim phản chiến. Bộ phim cung cấp cho người xem một cái nhìn từ bên trong về văn hóa Nhật Bản bằng cách tập trung gần như hoàn toàn vào bi kịch của con người gây ra bởi chiến tranh hơn là tìm cách ca ngợi những hành động anh hùng.

Tựa đề của bộ phim

Danh từ trong tiếng Nhật không thay đổi khi ở dạng số nhiều, vì vậy hotaru có thể hiểu là một hoặc nhiều con đom đóm. Seita và Setsuko bắt được rất nhiều đom đóm và dùng chúng để thắp sáng cho cái hầm trú ẩn nơi chúng sống. Ngày hôm sau, Setsuko đào một ngôi mộ cho tất cả lũ đom đóm và hỏi "Tại sao đom đóm lại chết nhanh đến thế?" vì vậy tựa phim có thể được dùng để củng cố thêm hình tượng và các tình tiết vốn có.

Theo một cách hiểu khác, Setsuko, vốn chết rất sớm, cũng là một con đom đóm như trong tựa phim, và là thành viên duy nhất của gia đình nhận được một lễ tưởng niệm chính thức. Nếu như vậy tựa phim có thể là A Grave for a Firefly. Hoặc để duy trì sự không rõ ràng đối với danh từ số nhiều thì cũng có thể dùng The Firefly Grave.

Trong tựa đề tiếng Nhật của phim từ hotaru (đom đóm) không được viết như chữ kanji thông thường mà với hai chữ kanji (hi, lửa) và (tareru, rủ xuống, tức là một giọt nước chuẩn bị rơi khỏi chiếc lá). Điều này có thể gợi lên hình ảnh của những con đom đóm như là những đốm lửa nhỏ. Vài người cho rằng nó gợi tới senkō hanabi, một đốm pháo hoa (đốm sáng pháo hoa được vung lên vung xuống). Cách hiểu này cũng rất đáng chú ý vì chúng chỉ đốt được lâu nếu giữ yên còn nếu không chúng sẽ tàn rất nhanh, một sự ẩn dụ tới sự mong manh của cuộc sống. Senkō hanabi cũng gợi tới hình ảnh của gia đình, vì một phong tục truyền thống của Nhật Bản vào mùa hè là cả gia đình quây quần để thưởng thức pháo hoa. Nói chung thì pháo hoa tượng trưng cho sự chóng tàn của cuộc sống. Ngắm đom đóm cũng lại là một truyền thống gia đình khác. Nói chung, tựa phim vừa gợi nên tình cảm anh em gắn bó giữa Seita và Setsuko, đồng thời cũng nhấn mạnh sự cô đơn của hai đứa trẻ do thiếu cha mẹ.

Ngoài ra, kết hợp cặp chữ kanji “lửa” và “rủ xuống” cũng có thể là một phép ẩn dụ để nói tới những cuộc oanh tạc bằng bom với vũ khí gây cháy. Có giai thoại kể lại rằng trong thời gian chiến tranh đôi khi người Nhật gọi những quả bom đang được thả xuống đất và chuẩn bị nổ là những con đom đóm. Hai chữ Kanji này gợi lên cách những quả bom được mô tả trong phim như là những đốm lửa.

Hình tượng những con đom đóm

Bản thân hình ảnh những con đom đóm trong phim cũng mang nhiều ý nghĩa riêng:
• Để chỉ chính những con đom đóm (đã chết và được Setsuko chôn cất)
• Để chỉ hai đứa trẻ, đặc biệt là Setsuko, đều phải chết sớm.
• Để chỉ những phi công và máy bay cảm tử Kamikaze: Setsuko nhận xét chiếc máy bay cảm tử Kamikaze bay vụt qua trông giống con đom đóm
• Để chỉ những quả bom (trong tựa đề phim bằng chữ Kanji)

Những con đom đóm trưởng thành có thể phát sáng có vòng đời cực kì ngắn vào khoảng từ hai đến ba tuần và theo truyền thống được cho là một biểu tượng của sự ngắn ngủi, cũng gần như là truyền thống từ xa xưa của Nhật Bản (giống hoa anh đào). Những con đom đóm cũng là biểu tượng của linh hồn con người (Hitodama) vốn được mô tả như những đốm lửa lập lòe trôi nổi. Heikebotaru (Luciola lateralis), một loài đom đóm sống ở phía Tây Nhật Bản, được gọi như vậy vì mọi người tin rằng những ánh sáng của chúng lơ lửng ở gần những con sông và hồ chính là linh hồn của gia đình Heike đã bỏ mạng trong trận thủy chiến nổi tiếng – Trận chiến ở Dan-no-ura.

Quá trình sản xuất

Hai đứa trẻ ở tầm tuổi của Seita và Setsuko được chọn để lồng tiếng cho phim, tuy nhiên sau đó nhà sản xuất mới nhận ra rằng đứa trẻ lồng tiếng cho Setsuko còn quá nhỏ. Vì vậy thay cho việc hoàn thành phần tạo hình trước và lồng tiếng cho cô bé như với mọi nhân vật khác, họ thu âm đoạn hội thoại của cô bé đầu tiên và hoàn thành việc tạo hình nhân vật sau. Những họa sĩ thực hiện không quen với việc này vì thế mà rất khó nhận ra được môi của Setsuko.

Âm nhạc

Bản nhạc nền gốc được viết bởi nhà soạn nhạc người Nhật Michio Mamiya cũng làm việc cho những phim khác của Ghibli như Horusu no daiboken. Mamiya cũng là một chuyên gia về âm nhạc có hơi hướng cổ điển và Baroc. Ca khúc “Home sweet Home” được trình bày bởi giọng nữ sắc sảo Amelita Galli-Curci.

Phim truyền hình

Phim truyền hình Grave of the Fireflies.

NTV ở Nhật đã sản xuất một bộ phim truyền hình Grave of the Fireflies để kỉ niệm 60 năm ngày kết thúc Chiến tranh thế giới thứ 2. Bộ phim được phát sóng vào ngày 1 tháng 11 năm 2005. Giống như anime, phiên bản phim truyền hình cũng tập trung vào những cuộc vật lộn để tồn tại của hai anh em trong những ngày cuối cùng của chiến tranh ở Kobe, Nhật Bản. Nhưng khác với phiên bản anime, nó được kể từ góc nhìn của những người họ hàng (con gái của người dì) và tập trung mô tả cách hoàn cảnh chiến tranh đã thay đổi một người phụ nữ tốt bụng trở thành một ác quỷ máu lạnh. Nanako Matsushima thủ vai người dì, cũng như Inoune Mao trong vai người họ hàng. Bộ phim kéo dài khoảng chừng 2 tiếng và 28 phút.

Một phiên bản phim truyền hình khác phát sóng ở Nhật Bản vào ngày 5 tháng 7 năm 2008.

Quá trình phát hành

Ấn bản sân khấu đầu tiên tại Nhật Bản của bộ phim cùng với bộ phim hài My Neighbor Totoro của Hayao Miyazaki là một bộ đôi tiết mục chủ chốt. Trong thời kì thương mại hóa, ấn bản sân khấu là một sự thất bại. Trong hai bộ phim được bán cho trẻ em và các bậc phụ huynh thì tính chất trì trệ của Grave of the Fireflies đã khiến bộ phim mất đi khá nhiều khán giả. Tuy nhiên, những đồ dùng có hình nhân vật của Totoro, bản thân những con thú ngồi bông của Totoro và Cat bus, bán rất chạy sau khi bộ phim phát sóng và tạo ra lợi nhuận lớn cho công ty tới mức mà nó trở thành minh chứng cho chất lượng của những bộ phim kế tiếp của hãng sản xuất phim Ghibli.

Grave of the Fireflies là bộ phim duy nhất của hãng sản xuất phim Ghibli mà công ty Walt Disney không có bản quyền để phân phối tại Mỹ, bởi vì bộ phim không được sản xuất bởi công ty mẹ Tokuma Shoten mà bởi Shinchosha, nhà sản xuất của cuốn tiểu thuyết gốc Grave of the Fireflies được phát hành tại Mỹ bởi Central Park Media với bộ hai đĩa. Đĩa thứ nhất bao gồm bộ phim ở cả hai thứ tiếng: tiếng Anh và tiếng Nhật với phụ đề tiếng Anh. Đĩa thứ hai chứa mội vài cảnh ngoài lề, bao gồm hồi tưởng quá khứ của tác giả cuốn tiểu thuyết, một đoạn phỏng vấn với đạo diễn Isao Takahata, và một đoạn phỏng vấn với nhà phê bình nổi tiếng Roger Ebert đã biểu hiện sự ngưỡng mộ đối với bộ phim khi được hỏi ý kiến.

Bởi vì sự phá sản và đóng cửa của Central Park Media năm 2009, hãng phim A.D.V mua lại bản quyền của Grave of the Fireflies và bắt đầu phát hành trên đĩa DVD vào ngày 7 tháng 7 năm 2009. Kể từ ngày 1 tháng 9 năm 2009 cho đến nay, bản quyền của bộ phim được cung cấp bởi người nối nghiệp ADV, Aesir Holdings; cùng với sự phân phối của hãng phim Section23.

Diễn viên lồng tiếng phiên bản tiếng Anh

* Rhoda Chrosite - Setsuko
* Amy Jones - Người dì
* J. Robert Spencer - Seita
* Veronica Taylor - Mẹ
* Những nhân vật khác bởi Shannon Conley, Crispin Freeman, Dan Green, George Leaver, Nick Sullivan